Ünlü Daralması Nedir?

Şimdiki zaman eki “-yor”daki “y” sesi kendinden önceki geniş “a, e” ünlülerini daraltıp “ı, i, u, ü”ye çevirir. 

ağla-yor > ağlıyor, söyle-yor > söylüyor
dinle-yor > dinliyor, koşma-yor > koşmuyor
* y sesi “demek” ve “yemek” fiillerinden sonra geldiğinde bu fiillerin sonundaki geniş “e” ünlüsünü daraltıp “i”ye çevirir.

demek: de-y-e > diye
de-y-erek > diyerek, de-y-elim > diyelim
de-y-ecek > diyecek, de-y-en > diyen
yemek: ye-y-ecek > yiyecek
ye-y-elim > yiyelim, ye-y-en > yiyen
* Soru zarfı olarak kullanılan “niye” sözcüğünde de daralma olmuştur.

ne-y-e > niye
Bu sözcük zamir olarak kullanılan “neye” ile karıştırılma­malıdır, “neye”de daralma olmaz.

Çizdiği resim neye benzedi?
* “y” sesinin şimdiki zaman eki dışında yazıda daraltıcı etkisi yoktur. Konuşmada daralma olur, ama bu durum yazıyı etkilemez.

Konuşmada “anlıyamadık” denilse de yazılış “anlaya­madık” biçimindedir.
“Çalışmıyalım” denir, ama “çalışmayalım” yazılır.
ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

A)    Bu konudaki kararımı size bildirmeyeceğim.

B)    Konuşmasında bu konuya da değinecek.

C)    Bebeği bütün gün kardeşi oyalıyacak.

D)   Onun bu işi başaracağını söyleyebilirim.

E)    Onu kime verdiğimi anımsayamıyorum.

(2005)

Yanıt: C