İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ

Karahanlı Devleti (840–1212)
Kurucusu, Bilge Kül Kadir Han’dır.
Kurulduğu yer, Orta Asya’da Tanrı Dağları’nın kuzey ve güneyinde kuruldu.
Başkenti Balasagun, Kaşgar.
Orta Asya’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılar’dır (Satuk Buğra Han Dönemi’nde 920 yılında İslamiyet resmen kabul edildi).
NOT: Karluk, Yağma, Çiğil Türkleri İslamiyet’i benimseyen ilk Türk boylarıdır.
Karahanlıların resmi dili Türkçe’dir.
Karahanlılar, İlk Türk-İslam eserlerini verdiler. Bunlar;
• Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi): Yusuf Has Hacib tarafından 1070 yılında sultanlara öğütler vermek amacıyla yazılmıştır. İlk Türk İslam edebiyat yapıtıdır (Karahanlı hükümdarına sunulmuştur).
• Divan-ı Lugat-it Türk: İlk Türk-İslam Ansiklopedisidir. Kaşgarlı Mahmut tarafından 1074 yılında Araplara Türkçeyi öğretmek, Türkçenin üstünlüğünü, Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak için yazılmıştır.
• Divan-ı Hikmet: Ahmet Yesevi tarafından 11. yüzyılda Türkçe yazılmış bir şiir kitabıdır. Türk tasavvuf edebiyatının en önemli yapıtıdır.
• Atabetü’l Hakayık (Hakikatler Eşiği): Edip Ahmet Yükneki tarafından 12. yüzyılda dini ve ahlaki öğütler vermek amacıyla Karahan ülkesine yazılmıştır.

Gazneli Devleti (963–1187)
Kurucusu, Alp Tigin’dir.
Kurulduğu yer, Afganistan, Hindistan ve İran.
Başkenti Gazne şehridir.
Devletin en parlak dönemi Gazneli Mahmut zamanıdır. Gazneli Mahmut, Hindistan’a 17 sefer yaparak burada İslamiyet’in yayılmasını sağladı.
Tarihte “sultan” unvanını kullanan ilk hükümdar Gazneli Mahmut’tur.
Gazneliler 1040 yılında Selçuklularla yaptığı Dandanakan Savaşı’nda yenilmiş, siyasi güçlerini kaybetmişler.

Büyük Selçuklu Devleti (1038–1157)
Büyük Selçuklular Oğuz Türklerinin Üçok kolunun Kınık boyundandır (İslamiyet’i benimseyen Oğuzlara “Türkmen” denilmektedir.
Kurucusu, Tuğrul Bey’dir.
Kurulduğu yer, Horasan’dır.
1040 yılında Gaznelilerle yaptıkları Dandanakan Savaşı’nda galip gelmişler, böylece Büyük Selçuklu Devleti resmen kurulmuştur.
Büyük Selçuklu Devleti’nde ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır. Ülke eyaletlere ayrılmış, eyaletlerin başına “melik” denilen hükümdar çocukları görevlendirildi. Meliklerin yanına “atabey” adı verilen tecrübeli devlet adamları gönderildi.
Büyük Selçuklu Devleti, yatılı ve burslu üniversiteler kurdular (Ömer Hayyam, Hakani, Gazali, Sadi burslu olarak okumuşlardır).
Büyük Selçuklu Devleti ile Bizanslılar arasında 26 Ağustos 1071 tarihinde Malazgirt Savaşı yapıldı. (nedeni, Türklerin Anadolu’ya yerleşmesini önlemek). Savaşı Selçuklular kazandı.
NOT: Malazgirt Zaferi’yle Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı, Türkler Anadolu’ya yerleşmeye başladılar.

NOT: Anadolu Selçuklu Devleti döneminde; Anadolu Selçukluları ile Bizans arasında 1176 tarihinde Miryakefalon Savaşı yapıldı (nedeni; Bizans’ın Türkleri Anadolu’dan atmak istemeleri). Savaşı Anadolu Selçukluları kazandı. Miryakefalon Savaşı ile Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.
Büyük Selçuklu Devleti veziri Nizamülmülk tarafından, Bağdat’ta Nizamiye Medresesi’ni yaptırdı. Nizamiye Medreseleri’nde dini bilimlerin yanında pozitif bilimleri de (geometri, matematik, astronomi, tarih, edebiyat gibi) okutulurdu. Günümüzün üniversiteleri niteliğini taşırdı.