BİRLEŞİK FİİL NEDİR?

BİRLEŞİK FİİL

Birleşik fiil bir yardımcı fiil ile bir ismin veya bir fiil şeklinin meydana getirdiği kelime grubudur. İsim veya fiil unsuru önce, yardımcı fiil sonra getirilir.
-Demek amcamın teklifini kabul etmemi doğru buluyorsun. (s.96)
Fakat, ben onun gönlünün rahat ettiğini anlıyor ve memnun oluyordum. (s.94)
İçimde âr ve hayâ duyguları hayli inkişaf etmişti. (s.23)
Kuzenim bu seferde galiba kulaklarını inanamadı. (s.93)
-Şuraya biraz oturabilir miyiz, Feride? dedi. (s.93)
Pazara kadar sabredemeyerek izin aldım. (s.91)
Bütün sınıf onun bana getirdiği şokollar, kurabiyeler, pastalarla geçindi diyebilirim. (s.55)
-Demek, benim İstanbul’dan ayrılmama razı oluyorsun, Feride? (s.95)
Matmazelin hayretten dili tutulmuştu. (s.102)
Kendimi bayırın en dik yerinden olanca hızımla aşağıdaki kumsala kapıp koyuverdim. (s.74)
Fakat o, ısrar edince gözlerimi kaçırarak… (s.94)
-Gündüz söylediğim münasebetsiz lakırdıyı aklımdan çıkaramıyorum, mahzun oluyorum. (s.62)
Bir Müjgan’la, başımı almış tâ ilerideki bir buruna doğru yürümüştük. (s.59)

B-Türkçe’de birleşik fiilleri üç grubu ayırmak mümkündür.
1-Bir isim unsuru ile bir yardımcı fiilden kurulan birleşik fiiller.
a-Bu birleşik fiillerde isim unsuru başta, yardımcı fiil sonda bulunur. Yardımcı fiil, anlamı üzerinde bulunduran isim unsurunu fiilleştirir. Bu tip birleşik fiillerin kuruluşuna “et-, ol-, yap-, eyle-, kıl-, bulun-, başla- ” fiilleri yardımcı fiil olarak katılır.
Şimdi omu yere düşürmeden tutmanızı rica ederim. (s.32)
– Gündüz söylediğim münasebetsiz lakırdıyı aklımdan çıkaramıyorum, mahzun oluyorum. (s.62)
Kâmran, pantolonuna dikkat etmeden oradaki bir kayanın üstüne oturuverdi. (s.93)
Sonra uykumuz geldiği vakit, kumları kümeleyerek yastık yapar vücutlarımız suda, başlarımız dışarda kucak kucağa, yanak yanağa uyurmuşuz… (s.9)
Kendimi tutamadım, kahkahalarla gülmeğe başladım. (s.26)
Hüseyin, talim esnasında attan düşerek sakat kalmış bir askerdi. (s.10)
Bir zaman pek sefil olmuştum. (s.9)
Hüseyin namaz kılar gibi yanımda diz çökmüştü. (s.14)
Ehemmiyetli bir keşif yapmıştım. (s.5)

b-Tek başına kullanılmayan veya kullanıldıklarında aslî şekillerini koruyamayan bazı isimler yardımcı fiille bitişik yazılır.
Pazara kadar sabredemeyerek izin aldım. (s.91)
Hem bu sanatı, acizane, ben keşfettim. (s.51)
…Seviyorum işte, dedim. Bana bir şey va’dedeceksin. (s.54)
Sonbahar olmasına rağmen hava insanı ekin kokuları duyduğunu zannettirecek kadar yazdı. (s.44)
Ortalık kararmış olduğu ve peçesini hâlâ açmadığı için yüzünü fark edemiyordum.(s.103)
…Karşıki ağaçların içinde kaybolmak üzere olan güneşe tutup pırıldattığı zaman, gözlerimi kapayarak geri çekildim. (s.82)
Kâmran’a gelince onu da uzun zaman benden korktuğunu hissettim. (s.40)
-Sakın ha! Anneme ondan bahsetme… (s.56)

2-Bir fiil unsuru ile bir yardımcı fiilden oluşan birleşik fiiller.
a-Anlamı üzerinde bulunduran ve –ı, -i, -a, -e, -u, -ü, -ıp, -ip, -up, -üp zarf fiil eklerinden birini taşıyan ana fiil başta, yardımcı fiil sonda bulunur.
Fiil + zarf fiil eki + yardımcı fiil = birleşik fiil
-Benimle konuşmayı niçin bu kadar istediğinizi anlayabilir miyim acaba? (s.39)
Şimdi artık daha fazla gidebiliriz. (s.46)
Ben de umulmaz ve affedilmez bir vefasızlıkla onun sevgisine mukabele edivermiştim. (s.10)
Eniştem ile teyzem o akşam Kâmran’ı geç vakte kadar bahçede alıkoydular. (s.69)
Yatıya arasıra bir doktor gelip giderdi. (s.17)
Münasebetsizliğimden öyle bir lakırdı orta atıverdim işte, diye dışarı çıktık. (s.56)

b-Bu tür birleşik fiillerin kuruluşunda –bil-,ver-, kal-, -yaz, -gör, -dur-, gel-, git-, koy- gibi yardımcı fiiller kullanılır. Bu yardımcı fiiller, asıl fiile yeterlilik, ihtimal, tezlik, kolaylık, yaklaşma, devamlılık ve süreklilik gibi anlamları kazandırır.
İstanbul’da ancak bir hafta kalabilmişti. (yeterlilik) (s.19)
Yatıya arasıra bir doktor gelip giderdi. (devamlılık) (s.17)
Kendimi bayırın en dik yerinden olanca hızımla aşağıdaki kumsala kapıp koyuverdim. (tezlik) (s.74) n

-Siz öyle zannededurun. (devamlılık) (s.43)
-Feride, onların da biraz gönlünü ediver, canım. (tezlik) (s.78)
-Bu kadar aceleye ne lüzum var, Feride? Birkaç gün daha kalabilirsin, dedi. (yeterlilik) (s.87)
Kâmran, pantolonuna dikkat etmeden aradaki bir kayanın üzerine oturuverdi. (tezlik) (s.93)

3-Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller.
a-Bir isimle bir fil unsurundan meydana gelen birleşik fiillerdir. İsim unsuru başta, fiil unsuru sonda bulunur. Unsurların biri yahut hepsi sözlük anlamlarının dışında kullanılır. Bu tür birleşik fiiller anlam olarak kaynaşmış durumdadır ve bir kısmı deyimleşmiştir.
Kedi gibi kulak kabartarak durdum. (s.52)
Yalnız bir dakika müsaade ederseniz bir göz gezdireyim. (s.107)
Fakat nedense, bu yüzükle yakalanmak fena halde kibrime dokunuyordu. (s.87)
Müjgan’ın yaptığını hatırladıkça aklım çileden çıkıyor, bütün vücuduma ateş basıyordu. (s.76)
O, tekrar dudak büktü. (s.71)
Bizim ailede öksüzlere el sürmek günah sayılırdı. (s.17)
Hemen gözlerimi açtım, kulaklarımı diktim. (s.36)
Yüreğim oynuyor: “ Nihayet aklı başına geldi, bu fena kadına güzel bir tokat atacak! ” diyorum. (s.37)
Israrı bırakmağa can atıyordum. (s.44)
-Maalesef öyle, dedim ve yalanımı bir kat daha yutulur bir renge sokmak içinde iç çektim. (s.43)

b- Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerin isim unsuru bazen çekim ekleri alabilir.
Tavşan gibi kulaklarımı dikmiştim. (s.14)
Galiba bizim budala kuzeni gözüne kestirmişti. (s.34)
Babam kılıcını çıkararak yerinden fırladı telaşla beni kolumdan yakaladı. (s.20)
Zavallı büyükannem şaşkına dönmüştü. (s.17)
Fakat Sör Süperiyör gibi benim de dilim tutulmuştu.(s.24)

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.