Karahanlı Türkçesi

Karahanlı Türkçesi

Yaklaşık 200 yıllık bir zaman dilimine hakim olan Karahanlı Türkçesi, Köktürk ve Uygur Türkçesinin tabii bir devamıdır. Nitekim 13. yy’dan itibaren gelişen yeni yazı dilleri, Karahanlı Türkçesinin evlatları durumundadır.
Aradaki 400 yıllık zamana rağmen Eski Türkçeye göre pek az değişiklik olmuştur. Burada birkaç ufak misal verip daha sonra Karahanlı Türkçesinin gösterdiği genel ses ve şekil hususiyetlerine değineceğim.
Meselâ ses bakımından sadece birkaç farklılık görülür.
1. Kelime içinde ve sonunda d ve d olmuştur: yadag>yadag
2. Kelime içinde ve sonunda b sesi w olmuştur. sub>suw
3. Eski Türkçedeki 3. şahıs emir kipi -zun>-sun olmuştur.
Ayrıca bu ek –zu~su; -zun~-sun; zun~-sun; -zunun-~sunun gibi başka değişikliklere de uğramıştır.
SES BİLGİSİ
Ünlü değişmeleri:
a) e>i değişmesi
Türk dilinin hemen her döneminde görülen bu ses değişmesi Karahanlı metinlerinde de karşımıza çıkar.
yi-u değişmesi
Aslında -a- olan sesin kendisinden önceki hecede mevcut yuvarlak ünlü dolayısıyla -u- şeklini almasıdır.
kopar->kopur- “yerden kaldırmak”
c) e>ü değişmesi
Metinlerde “ü” temayülü mevcuttur.
kötür-i değişmesi
Metinlerde bu kelimelerin her iki şeklinin de kullanıldığını görüyoruz.
min-di “bindi” min-m değişmesi
Türk dilinde sıkça rastlanan bu ses olayı Karahanlı sahasında da görülmektedir.
ben >men (DLT) biz>miz (DLT)
2) p>m değişmesi
Her ikisi de dudak ünsüzü olan bu seslerin birbirinin yerine kullanıldığını görmekteyiz. Vereceğim örnekte pekiştirme -p ile yapıldığı gibi -m ile de yapılmıştır.
köp kök>köm kök “göm gök” DLT
3) ç>ş değişmesi
Bu ünsüzler birbirinin karşılığı olan sözlerdir. Bugün de bunların birbiri ile değiştiğini görüyoruz.
çağıla->şağıla “bağırmak , çağırmak” (DLT)
4) d>d ; z>y değişmesi
Türk dilinin hemen her devresinde bu gelişmeyi görmek mümkündür.
adak>adak>azak>ayak
5) k>h değişmesi
h ünsüzü Türkçenin asli hecesi olmadığı halde “k” ünsüzünün zaman içerisinde “h” şeklinde geliştiğini görmekteyiz.
kalaç>halaç “aç ve kal” okşa>ohşa (şakalaşmak) (DLT)
6) g>y değişmesi
Bugün de karşımıza çıkan bu ses olayı, Karahanlı sahasında da görülmektedir.
eşgek>eşyek “eşek” (DLT)
7) g>h değişmesi
Nadir olarak rastlanan bir ses olayıdır.
ugi>ühi “baykuş” (DLT)
8) r>l değişmesi
arka>alka
9) y-n ayrışma
Bu ses olayı aslında bir değişmeden ziyade birinin yerine diğerinin kullanılmasıdır.
kayu-kanu “hangi, hani, nice” (DLT)
çıgay>çıgay-çıgan “fakir” (DLT)
ÜNSÜZ DÜŞMESİ
1) -r- düşmesi
Akıcı ünsüz olan -r-nin bazı kelimelerde düştüğü görülür.
bek

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


*